Dawniej moneta była przede wszystkim towarem, ponieważ jej wartość wynikała z ilości zawartego w niej kruszcu. Dziś zwykła moneta obiegowa jest głównie znakiem wartości, a o wyborze materiału decydują koszt, trwałość i odporność na zużycie. Dlatego złoto i srebro ustąpiły miejsca stalowym oraz miedzianym stopom, podczas gdy czyste kruszce pozostały domeną monet bulionowych.
Z jakiego metalu były wykonane dawne monety?
Najstarsze systemy monetarne opierały się na metalach, które miały wartość niezależnie od wybitego na nich znaku. Do produkcji cenniejszych monet wykorzystywano przede wszystkim złoto i srebro. Niższe nominały wykonywano z dostępnej i tańszej miedzi oraz brązu. Nie zawsze stosowano jednak czysty metal. Domieszki zwiększały twardość, ograniczały koszty i ułatwiały obróbkę.
Dobrym przykładem jest elektrum, czyli naturalny stop złota i srebra. Najstarsze znane monety z tego materiału wiąże się z Lidią w Azji Mniejszej i datuje na około VI wiek p.n.e. Ich wartość zależała między innymi od proporcji obu metali, która mogła się różnić między poszczególnymi emisjami.
W historii pieniądza pojawiało się także psucie pieniądza. Władca lub emitent zmniejszał zawartość złota albo srebra w monecie, zastępując część kruszcu tańszym metalem. Robiono to, aby obniżyć koszt emisji i zwiększyć liczbę dostępnych monet. Z czasem obniżona zawartość metalu mogła jednak prowadzić do utraty zaufania do waluty.
Najczęściej wykorzystywane materiały historyczne można uporządkować następująco:
- Złoto stosowano do monet o wysokiej wartości i znaczeniu prestiżowym.
- Srebro służyło do emisji wielu monet handlowych i większych nominałów.
- Elektrum było naturalnym stopem złota i srebra, używanym między innymi w starożytnej Lidii.
- Brąz wykorzystywano do trwałych monet o niższej wartości.
- Miedź sprawdzała się przy masowej produkcji drobnych nominałów.
Z czego wykonane są współczesne polskie monety?
Współczesna moneta obiegowa nie musi zawierać metalu szlachetnego, ponieważ jej siła nabywcza wynika z wartości nominalnej ustalonej przez emitenta. Materiał powinien być tani, odporny na ścieranie i korozję, łatwy do tłoczenia oraz możliwie trudny do podrobienia.
W Polsce najniższe nominały od 2014 roku są wykonywane ze stali powlekanej mosiądzem. Zmiana zastąpiła wcześniej stosowany mosiądz manganowy i wynikała przede wszystkim z kosztów produkcji. Stal zapewnia tani rdzeń, a mosiężna powłoka nadaje monecie złotawy wygląd oraz częściowo chroni ją przed wpływem otoczenia.
Nominały od 10 groszy do 1 złotego wykonuje się z miedzioniklu, czyli stopu miedzi i niklu. Materiał ten ma srebrzystą barwę, dobrze znosi codzienne użytkowanie i jest odporny na korozję. Monety 2 zł i 5 zł są bimetaliczne. Oznacza to, że składają się z rdzenia i zewnętrznego pierścienia wykonanych z różnych stopów.
| Nominał | Materiał |
|---|---|
| 1 gr | Stal powlekana mosiądzem |
| 2 gr | Stal powlekana mosiądzem |
| 5 gr | Stal powlekana mosiądzem |
| 10 gr | Miedzionikiel |
| 20 gr | Miedzionikiel |
| 50 gr | Miedzionikiel |
| 1 zł | Miedzionikiel |
| 2 zł | Rdzeń z miedzioniklu, pierścień z brązalu |
| 5 zł | Rdzeń z brązalu, pierścień z miedzioniklu |
W monetach bimetalicznych połączenie dwóch kolorów ułatwia rozpoznanie nominału, a różne właściwości materiałów zwiększają trwałość i utrudniają wykonanie falsyfikatu. Brązal jest stopem miedzi, cyny i aluminium. W przypadku drobnych monet stal powlekana mosiądzem pozwala ograniczyć koszt, choć nie ma takich samych właściwości jak masywny krążek z miedzioniklu.
Nordic Gold – złoto tylko w nazwie
Nordic Gold nie zawiera złota. To złocisty stop składający się w 89% z miedzi, w 5% z cynku, w 5% z aluminium i w 1% z cyny. Nazwa odnosi się do koloru, a nie do obecności szlachetnego kruszcu. W Polsce stosowano ten materiał między innymi do okolicznościowych monet o nominale 2 zł.
Czym różnią się monety obiegowe od bulionowych?
Moneta obiegowa ma działać w codziennych płatnościach. Jej wartość nominalna zwykle znacznie przewyższa albo nie ma bezpośredniego związku z wartością metalu. Moneta bulionowa jest natomiast produkowana przede wszystkim po to, aby przechowywać wartość kruszcu. Liczą się jej masa, próba i aktualna cena złota, srebra, platyny lub palladu.
Do popularnych monet bulionowych należą:
- Krugerrand z Republiki Południowej Afryki, emitowany w złocie i także w innych wersjach kruszcowych.
- Liść Klonowy z Kanady, znany z wysokiej próby złota lub srebra.
- Amerykański Orzeł, dostępny między innymi jako moneta złota i srebrna.
- Australijski Kangur i Koala, emitowane w metalach szlachetnych.
- Wiedeński Filharmonik, będący europejskim przykładem monety inwestycyjnej.
W przypadku złotych monet bulionowych często spotyka się próbę Au 999,9, oznaczającą bardzo wysoką zawartość złota. Nie każda moneta inwestycyjna ma jednak taką samą próbę. Przykładowo niektóre emisje wykonuje się ze stopu, aby zwiększyć odporność na zarysowania. Dlatego przy ocenie znaczenie mają konkretne dane producenta, a nie sam kolor monety.
Co decyduje o materiale monety?
Skład monety jest kompromisem między trwałością a kosztem. Krążek przeznaczony do wieloletniego obiegu musi znosić kontakt z innymi monetami, wilgoć, tarcie i częste przenoszenie. Stal powlekana mosiądzem obniża koszt produkcji groszówek, miedzionikiel dobrze sprawdza się przy częściej używanych nominałach, a bimetal ułatwia rozpoznawanie monet o wyższej wartości.
Warto też rozdzielić dwie kwestie: wartość nominalną i wartość metalu. Zwykła polska moneta obiegowa nie jest dziś małą sztabką kruszcu. Jej znaczenie wynika z nominału oraz zaufania do emitenta, a nie z możliwości przetopienia jej na złoto czy srebro.
Historia odpowiada więc na pytanie „z jakiego metalu były wykonane monety?” dwojako. Dawniej dominowały złoto, srebro, elektrum, brąz i miedź, ponieważ sam materiał stanowił część wartości pieniądza. Obecnie monety obiegowe powstają głównie z trwałych i tanich stopów, natomiast czyste kruszce zachowano przede wszystkim dla emisji bulionowych i kolekcjonerskich.
