Złoto Inków i Azteków – historia, znaczenie i tajemnice skarbów

Określenie „złoto Inków i Azteków” dotyczy przede wszystkim komosy ryżowej, czyli quinoa, oraz amarantusa, nazywanego szarłatem. Nie chodzi o kruszec, lecz o rośliny, które przez stulecia dostarczały energii, białka i minerałów, a także zajmowały ważne miejsce w obrzędach dawnych społeczeństw Ameryki.

Dlaczego komosa i amarantus nazywane są złotem?

Komosa ryżowa i amarantus nie są tym samym gatunkiem. Quinoa tworzy drobne nasiona, które po ugotowaniu przypominają kaszę. Amarantus, czyli szarłat, ma jeszcze mniejsze nasiona i po ugotowaniu staje się bardziej miękki oraz lekko kleisty. Obie rośliny należą do grupy roślin szarłatowatych, choć quinoa bywa klasyfikowana także odrębnie w zależności od przyjętego ujęcia botanicznego. Żadna z nich nie jest zbożem, a mimo to w kuchni stosuje się je podobnie jak kasze.

Metafora „złota” odnosi się do ich wartości dla dawnych społeczności. Rośliny dobrze znosiły trudne warunki uprawy, dostarczały składników odżywczych i mogły zastępować część produktów zbożowych. Współczesne określenie „superfood” jest natomiast terminem marketingowo-żywieniowym. Nie oznacza, że te produkty leczą choroby, lecz podkreśla ich korzystny skład w ramach urozmaiconej diety.

Znaczenie amarantusa i komosy w dawnych cywilizacjach

Komosa była szczególnie ważna dla ludów zamieszkujących Andy, w tym dla Inków. Uprawiano ją na dużych wysokościach, gdzie inne rośliny miały trudniejsze warunki rozwoju. Ziarna gotowano, mielono na mąkę i wykorzystywano jako dodatek do potraw. Amarantus uprawiano z kolei w wielu częściach Mezoameryki i Ameryki Południowej. Znali go między innymi Aztekowie, Majowie i Inkowie. Jedzono nie tylko nasiona, lecz także młode liście.

Amarantus miał również znaczenie obrzędowe. Z jego mąki formowano figurki i placki związane z praktykami religijnymi. Opisy dawnych rytuałów, w tym opowieści o mieszaniu ciasta z ludzką krwią, pochodzą z przekazów historycznych i późniejszych relacji, dlatego nie należy przedstawiać ich jako bezspornego, jednolitego zwyczaju wszystkich ludów prekolumbijskich.

Po podboju Ameryki hiszpańscy konkwistadorzy i misjonarze zwalczali część lokalnych praktyk religijnych. W niektórych regionach ograniczano uprawę amarantusa, ponieważ kojarzono go z miejscowymi obrzędami. Roślina przetrwała jednak w odizolowanych gospodarstwach i tradycyjnych kuchniach. Dzięki temu jej nasiona ponownie trafiły do szerszego obiegu.

Komosa ryżowa a amarantus – co je różni?

Obie rośliny są bezglutenowe i dostarczają białka, błonnika oraz minerałów. Różnią się jednak teksturą i zastosowaniem. Komosa po ugotowaniu zachowuje charakterystyczny kształt nasion i często pozostaje sypka. Amarantus łatwiej się rozgotowuje, dlatego nadaje się do kleików, zagęszczania zup oraz dań o kremowej konsystencji.

Quinoa występuje w odmianie białej, czerwonej i czarnej. Biała jest najłagodniejsza i po ugotowaniu najbardziej miękka. Czerwona oraz czarna zwykle zachowują wyraźniejszą strukturę, dlatego dobrze pasują do sałatek. Wartość odżywcza zależy od odmiany i produktu, więc nie należy zakładać, że jeden kolor zawsze jest „najzdrowszy”.

Jak ugotować komosę i amarantus?

Przed gotowaniem komosę trzeba dokładnie przepłukać na sicie. Na jej powierzchni mogą znajdować się saponiny, które nadają ziarnom gorzki posmak. Najprostsza metoda przygotowania wygląda tak:

1. Wypłucz ziarna pod chłodną, bieżącą wodą.
2. Wsyp jedną szklankę komosy do garnka i dodaj około 1,5–2 szklanek wody.
3. Doprowadź całość do wrzenia, zmniejsz ogień i gotuj pod przykryciem około 15 minut. Odmiany czerwona i czarna mogą wymagać nieco dłuższego czasu.
4. Wyłącz palnik i pozostaw ziarna na kilka minut, aby wchłonęły resztę płynu. Następnie spulchnij je widelcem.

Amarantus gotuje się zwykle w proporcji około 1 części ziaren do 1,5 części wody, choć proporcja może różnić się między produktami. Czas gotowania wynosi często około 15 minut. Nasiona można wykorzystać na kilka sposobów:

• Komosę dodaj do sałatek, zup, farszów, warzywnych kotletów i dań zamiast ryżu.
• Amarantus wykorzystaj do kleików, gulaszów, zup oraz potraw jednogarnkowych.
• Amarantus ekspandowany wsyp do jogurtu, owsianki lub domowej granoli bez gotowania, jeśli opakowanie dopuszcza takie użycie.
• Mąkę amarantusową dodaj do naleśników, ciastek i chleba jako część mieszanki mąk.

Ugotowane ziarna pasują zarówno do dań wytrawnych, jak i słodkich. Komosa dobrze łączy się z warzywami, ziołami i pieczonymi strączkami, a amarantus można przygotować na mleku lub napoju roślinnym z owocami i cynamonem.

Co te rośliny wnoszą do diety?

Komosa i amarantus dostarczają białka, błonnika oraz składników mineralnych, a ich naturalny brak glutenu ułatwia komponowanie jadłospisu osobom na diecie bezglutenowej. Białko zawiera lizynę, aminokwas, którego w wielu produktach roślinnych jest stosunkowo mało. Nie zastępuje to różnorodnej diety, ale zwiększa wartość tych nasion jako dodatku do posiłków.

Komosa ma niski lub umiarkowany indeks glikemiczny zależnie od odmiany, sposobu gotowania i całego posiłku. Podawana wartość 35 jest orientacyjna, dlatego nie należy traktować jej jako stałego parametru każdego dania. Przy cukrzycy, celiakii lub innych problemach zdrowotnych sposób włączenia tych produktów do jadłospisu najlepiej ustalić z dietetykiem.

„Złoto Inków i Azteków” to więc trafna metafora wartości komosy i amarantusa, ale nie nazwa jednej rośliny. Quinoa sprawdza się, gdy potrzebujesz sypkiego dodatku do obiadu lub sałatki, a amarantus wtedy, gdy zależy Ci na kremowej konsystencji, zagęszczeniu potrawy albo wykorzystaniu mąki i nasion ekspandowanych.