Historia

Historia złota w Afryce – jak kształtowała losy kontynentu?

Napisał(a) 7 min czytania
Sztabki złota

Historia złota w Afryce to opowieść o bogactwie, władzy i zależności. Kruszec pomógł zbudować potęgę południowej Afryki, stał się przedmiotem kolonialnej eksploatacji, a dziś finansuje część nielegalnych sieci wydobywczych i konfliktów. W tę szerszą historię wpisuje się także niezwykły epizod ewakuacji złota Banku Polskiego przez Afrykę podczas II wojny światowej.

Złoto jako fundament potęgi Afryki

Złoto od stuleci było w Afryce symbolem władzy, środkiem wymiany i zasobem wzmacniającym państwa. Szczególne znaczenie zyskały obszary Afryki Zachodniej, gdzie handel złotem łączył lokalne państwa z rynkami Afryki Północnej i świata arabskiego. Nie oznaczało to jednak, że cały kontynent rozwijał się dzięki temu surowcowi w ten sam sposób. Znaczenie złota zależało od regionu, organizacji politycznej i kontroli nad szlakami handlowymi.

Przełom nastąpił w XIX wieku, gdy odkrycia złóż w południowej Afryce przyciągnęły kapitał, przedsiębiorców i pracowników z wielu części świata. W latach 80. XIX wieku gorączka złota doprowadziła do gwałtownego rozwoju Johannesburga. Miasto zaczęto nazywać Egoli, czyli „miastem złota”. Wydobycie nie tylko przyniosło ogromne zyski, lecz także zmieniło układ sił w regionie i stało się jednym z filarów gospodarki późniejszej Republiki Południowej Afryki.

Rozwój kopalń odbywał się w warunkach kolonializmu i nierówności rasowych. Zyski z eksploatacji trafiały głównie do właścicieli kapitału i władz, podczas gdy czarnoskórzy pracownicy wykonywali ciężką, słabo opłacaną pracę. Złoto przyczyniło się więc do modernizacji infrastruktury, ale jednocześnie utrwalało system przymusu ekonomicznego, którego konsekwencje są widoczne do dziś. Symbolem potęgi RPA stał się później Krugerrand, jedna z najbardziej rozpoznawalnych monet bulionowych.

Jak polskie złoto trafiło do Afryki?

Losy złota Banku Polskiego stanowią odrębny epizod w historii afrykańskiego kruszcu. Nie chodziło o zasoby wydobyte w Afryce, lecz o państwowy depozyt wywieziony z Polski po rozpoczęciu II wojny światowej. 5 września 1939 roku rozpoczęto ewakuację złota pozostającego w kraju. Organizację transportu powierzono płk. Adamowi Kocowi.

Warto rozróżnić depozyty Banku Polskiego od innych aktywów. Władze dysponowały także złotem zgromadzonym między innymi w Banku Gospodarstwa Krajowego, Mennicy Państwowej i Funduszu Obrony Narodowej. Wartość depozytów Banku Polskiego 1 września 1939 roku szacowano na około 463 mln zł, choć zachowane dokumenty nie pozwalają na całkowicie precyzyjny rachunek.

Najpierw kruszec transportowano z Warszawy i innych miejscowości na wschód. Podczas bombardowań i przemarszu wojsk trzeba było łączyć rozproszone transporty, negocjować przejazd przez granice oraz zapewnić ochronę ciężarówkom i wagonom. Chronologia tej operacji wyglądała następująco:

  1. Warszawa i inne depozyty krajowe – rozpoczęto wywóz złota z Warszawy, Lublina, Siedlec, Brześcia nad Bugiem i Zamościa.
  2. Łuck – 8 września 1939 roku skoncentrowano tam całość ewakuowanych z Warszawy i Lublina depozytów Banku Polskiego.
  3. Rumunia – przez Śniatyń transport skierowano do Konstancy, gdzie 15 września dotarł pociąg ze złotem.
  4. Stambuł i Rayak – po przewiezieniu drogą morską do Stambułu skrzynie wysłano koleją do libańskiego Rayaku, a następnie do Bejrutu.
  5. Francja – francuskie okręty przewiozły kruszec do Tulonu, skąd trafił do skarbca Banku Francji w Nevers.
  6. Casablanca i Dakar – w 1940 roku, po klęsce Francji, złoto załadowano na krążownik „Victor Schœlcher”. Statek zawinął do Casablanki, a następnie odpłynął do Dakaru.
  7. Fort Kayes – skrzynie przewieziono około 800 km w głąb lądu i ukryto w forcie Kayes, na terenie dzisiejszego Mali.

W ten sposób polski depozyt znalazł się pod kontrolą władz Vichy, które współpracowały z III Rzeszą. Polska straciła możliwość swobodnego dysponowania skarbem, choć Niemcy nie przejęli go bezpośrednio. Dopiero porozumienie zawarte w 1941 roku między Francuskim Komitetem Narodowym a rządem gen. Władysława Sikorskiego otworzyło drogę do odzyskania kruszcu.

W styczniu 1944 roku polscy urzędnicy dotarli do fortu Kayes. Skrzynie przewieziono następnie do Dakaru, gdzie dokonano komisyjnego przejęcia. Inwentaryzacja wykazała rozbieżności przekraczające 10 proc. w stosunku do polskich dokumentów, lecz sprawy nigdy w pełni nie wyjaśniono. Rząd na uchodźstwie podzielił odzyskany depozyt między Nowy Jork, Ottawę i Londyn.

Droga złota Banku Polskiego przez Afrykę była nie tylko operacją transportową. Pokazywała, jak podczas wojny wartość kruszcu zależała od kontroli nad portami, kolejami, granicami i zmieniającymi się władzami.

Zama zamas i galamsey – cena nielegalnego wydobycia

Współczesne problemy związane ze złotem mają różne formy. W Republice Południowej Afryki zama zamas to nielegalni górnicy pracujący w zamkniętych lub porzuconych kopalniach. Nazwa odnosi się do ludzi, którzy „próbują” zdobyć kruszec mimo zagrożenia zawaleniem szybów, braku wentylacji i kontroli gangów.

Zjawisko rozwija się tam, gdzie zamykane kopalnie pozostawiają bez pracy całe społeczności, a legalny rynek nie oferuje wystarczających dochodów. Część górników to byli pracownicy kopalń, inni są migrantami z sąsiednich państw. Pod ziemią mogą spędzać długie tygodnie lub miesiące, a gangi kontrolujące szyby pobierają opłaty za ochronę, żywność i wyjście na powierzchnię.

Tragedia w Stilfontein na przełomie 2024 i 2025 roku pokazała, że walka z nielegalnym wydobyciem może przerodzić się w kryzys humanitarny. Operacja policyjna Vala Umgodi miała ograniczyć działalność podziemnych grup, lecz odcięcie dostaw doprowadziło do dramatycznego pogorszenia sytuacji ludzi uwięzionych w szybach. Według przekazanych informacji uratowano 246 osób, a ponad 80 górników zmarło. Liczby i szczegóły tragedii były przedmiotem sporów oraz postępowań, dlatego należy oddzielać potwierdzone ustalenia od relacji świadków.

W Ghanie podobny problem określa się mianem galamsey. Rzemieślnicze wydobycie bywa źródłem utrzymania dla lokalnych społeczności, lecz nielegalna działalność często odbywa się bez zabezpieczeń i nadzoru. Szczególnie poważne skutki przynosi stosowanie rtęci do oddzielania złota od innych materiałów. Zanieczyszczenie rzek niszczy źródła wody, uprawy i siedliska, a kopalnie wypierają także plantacje kakaowca.

Najważniejsze skutki tego procederu można ująć w kilku grupach:

  • Zanieczyszczenie rtęcią i innymi substancjami wykorzystywanymi przy obróbce rudy.
  • Erozja gleby, wylesianie i niszczenie terenów rolniczych.
  • Wyzysk ludzi pracujących bez ochrony prawnej i zabezpieczeń.
  • Przemoc gangów, przemyt, handel ludźmi i kontrola dostępu do szybów.

Galamsey i zama zamas nie wynikają wyłącznie z chciwości. Dla części ludzi są odpowiedzią na bezrobocie, ubóstwo i brak legalnych możliwości zarobku. To tworzy trudny konflikt interesów: państwo chce chronić środowisko i dochody podatkowe, a mieszkańcy widzą w wydobyciu jedną z niewielu dostępnych dróg utrzymania.

Złoto jako narzędzie geopolityczne

W regionach dotkniętych słabymi instytucjami złoto może być łatwiejsze do ukrycia i przetransportowania niż pieniądze. Kruszec nie wymaga konta bankowego, można go dzielić na małe partie, a po przetopieniu trudno ustalić jego pierwotne pochodzenie. Na tym polega mechanizm określany jako pranie złota – surowiec z nielegalnego lub kontrolowanego przez grupy zbrojne źródła trafia przez pośredników, rynki tranzytowe i rafinerie do legalnego obrotu.

Raporty i analizy dotyczące rosyjskiej obecności w Afryce wskazują na powiązanie dostępu do kopalń z działalnością najemników, dostawami broni i ochroną władz. Nie oznacza to, że każda rosyjska firma wydobywcza uczestniczy w takim procederze. W konkretnych przypadkach pojawiają się jednak struktury łączące wydobycie, bezpieczeństwo i polityczne wsparcie dla rządów.

Kraj Główny problem Kontekst geopolityczny
Mali Nieformalna kontrola nad kopalniami i przemyt złota Była Grupa Wagnera i powiązane struktury zabiegają o dostęp do kopalń, w tym dużych zakładów oraz licznych małych wyrobisk.
Sudan Złoto jako źródło dochodu w warunkach wojny domowej Rosja miała zabiegać o dostęp do wydobycia w zamian za dostawy broni. Dokładny status poszczególnych kopalń i umów pozostaje zależny od sytuacji politycznej.
Republika Środkowoafrykańska Kontrola nad strategiczną kopalnią Ndassima Rosyjskie struktury najemnicze uzyskały prawa do eksploatacji w zamian za ochronę władz prezydenta Faustina-Archange Touadéry.

W Mali wskazywano na działalność najemników z byłej Grupy Wagnera oraz plany uruchomienia rosyjskiej rafinerii w Bamako. Taka infrastruktura może zwiększać kontrolę nad przepływem surowca, choć sama rafineria nie przesądza jeszcze o nielegalnym pochodzeniu całego złota. W Republice Środkowoafrykańskiej kopalnia Ndassima stała się przykładem wymiany dostępu do zasobów na ochronę polityczną.

W Sudanie złoto jest szczególnie ważne, ponieważ wojna osłabia kontrolę państwa nad kopalniami i granicami. Kruszec może finansować zakup broni albo utrzymanie grup zbrojnych, a następnie opuszczać kraj przez państwa tranzytowe. Z Afryki Zachodniej złoto bywa przemycane między innymi do Kamerunu, państw Zatoki Perskiej i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Po kolejnych etapach rafinacji może trafić na światowe rynki bez jasnej informacji o pierwotnym źródle.

Rosyjska strategia nie ogranicza się do samego wydobycia. Dostęp do złota może zapewniać dochody omijające sankcje, wzmacniać relacje z autorytarnymi rządami i utrudniać międzynarodową kontrolę nad przepływem pieniędzy. Dlatego surowiec staje się częścią szerszej rywalizacji o wpływy, a nie tylko towarem eksportowym.

Między bogactwem a niestabilnością

Historia złota w Afryce nie prowadzi do jednego wniosku. Kruszec pomagał rozwijać miasta i państwa, lecz kolonialny model eksploatacji pozostawił trwałe nierówności. Współcześnie legalne kopalnie mogą tworzyć miejsca pracy i dochody publiczne, ale nielegalne wydobycie niszczy rzeki, zwiększa przemoc i naraża pracowników na śmierć.

Przyszłość afrykańskich zasobów zależy przede wszystkim od tego, czy państwa zdołają połączyć kontrolę nad handlem z ochroną pracowników, środowiska i lokalnych społeczności. Bez przejrzystego pochodzenia kruszcu oraz legalnych alternatyw dla najbiedniejszych złoto nadal będzie jednocześnie źródłem bogactwa i paliwem niestabilności.

Czytaj dalej w tym dziale