Kopalnie złota w Rosji – gdzie się znajdują i jak działają?

Rosja należy do największych producentów złota na świecie, a wydobywany kruszec pełni dziś funkcję nie tylko surowca eksportowego, lecz także strategicznego zabezpieczenia finansowego. Po zamrożeniu części rezerw, ograniczeniu dostępu do zachodnich rynków i wykluczeniu rosyjskich banków z systemu SWIFT złoto stało się dla Moskwy aktywem, które można przechowywać, wymieniać i wykorzystywać poza tradycyjnym obiegiem dolarowym.

Jak duże jest rosyjskie wydobycie złota?

Według danych Światowej Rady Złota Rosja wydobyła w 2023 roku około 321,8 ton kruszcu. Dawało jej to drugie miejsce na świecie, za Chinami. Nowsze zestawienia branżowe wskazują, że w 2024 roku rosyjska produkcja wyniosła około 310 ton, choć wartości mogą się różnić w zależności od metodologii i terminu publikacji danych.

Rosja pozostaje więc większym producentem niż Australia, Kanada i Stany Zjednoczone. Sama wielkość wydobycia nie oznacza jednak pełnej niezależności. Kopalnie potrzebują maszyn, części, oprogramowania, usług geologicznych i dostępu do rafinerii. Po wycofaniu się wielu zachodnich firm rosyjski sektor w większym stopniu opiera się na dostawcach z Chin.

Poniższe zestawienie pokazuje skalę produkcji w najważniejszych państwach. Dane należy traktować jako wartości przybliżone, ponieważ statystyki dla poszczególnych lat są aktualizowane przez organizacje branżowe i instytucje geologiczne.

Gdzie znajdują się kopalnie złota w Rosji?

Rosyjskie wydobycie jest skoncentrowane przede wszystkim na Syberii Wschodniej i Dalekim Wschodzie. Ponad dwie trzecie produkcji pochodzi z kilku regionów położonych tysiące kilometrów od Moskwy. Lokalizacja złóż ma znaczenie gospodarcze, ale podnosi też koszty transportu, budowy infrastruktury i utrzymania załóg.

Najważniejsze obszary wydobycia to:

• Kraj Krasnojarski – znajduje się tu Olimpiada, jedna z największych kopalń złota w Rosji, należąca do Polyus.
• Obwód irkucki – położone jest tu wielkie złoże Sukhoi Log, którego zagospodarowanie ma zwiększyć rosyjskie możliwości produkcyjne.
• Kraj Magadański i Kołyma – region o długiej historii poszukiwania złota, dziś nadal ważny dla wydobycia, choć wymagający pod względem klimatu i transportu.
• Kraj Chabarowski – obszar zasobny w złoto, a także w inne metale, między innymi platynę.
• Jakucja, czyli Republika Sacha – region, w którym rozwijane są nowe projekty górnicze, w tym inwestycje o planowanej produkcji kilkunastu ton złota rocznie.

Olimpiada w Kraju Krasnojarskim jest kopalnią odkrywkową i podziemną, a jej roczna produkcja była szacowana na około 43 tony. Sukhoi Log należy do największych niezagospodarowanych złotonośnych złóż na świecie. Jego znaczenie wynika nie tylko z wielkości zasobów, ale też z możliwości utrzymania produkcji w kraju, gdy dostęp do kapitału i technologii z Zachodu jest ograniczony.

Warunki pracy na Syberii i Dalekim Wschodzie są trudne z powodu dużych odległości, niskich temperatur, krótkiego sezonu budowlanego i występowania wiecznej zmarzliny. Część infrastruktury musi być projektowana tak, aby ograniczać destabilizację gruntu podczas rozmrażania. Historycznym tłem tych lokalizacji jest Kołyma, gdzie w czasach Związku Radzieckiego wykorzystywano pracę więźniów przy wydobyciu złota. Współczesne kopalnie działają w innym systemie prawnym i organizacyjnym, ale geografia regionu nadal pozostaje ta sama.

Dlaczego złoto ma dla Rosji znaczenie strategiczne?

Złoto jest aktywem, które nie wymaga utrzymywania rachunku w zagranicznym banku ani rozliczania przez zachodni system finansowy. Można je przechowywać w skarbcu, przewozić w postaci sztabek lub rafinować w innym państwie. Nie oznacza to, że handel nim jest niewidoczny lub całkowicie odporny na sankcje, ale jego fizyczna forma utrudnia zastosowanie części instrumentów kontroli finansowej.

W tym kontekście trzeba rozumieć dedolaryzację jako ograniczanie zależności od dolara i instytucji, które mogą zablokować transakcję. Rosja od lat zwiększała udział złota w rezerwach. Według analiz Rand Europe pod koniec 2023 roku kruszec odpowiadał za około 26 procent rosyjskich rezerw walutowych. Państwo zgromadziło także dodatkowe zasoby w Gosfund, czyli Państwowym Funduszu Metali i Kamieni Szlachetnych.

Gosfund jest odrębnym państwowym magazynem złota i kamieni szlachetnych. Skala jego zasobów nie jest w pełni publiczna, a fundusz może być wykorzystywany decyzją władz wykonawczych. W praktyce tworzy to dodatkową rezerwę, której nie należy utożsamiać wyłącznie z oficjalnymi rezerwami banku centralnego.

Złoto może wspierać rosyjską gospodarkę na kilka sposobów:

• Pośrednicy w handlu – kruszec trafia do krajów trzecich, między innymi do Turcji, Zjednoczonych Emiratów Arabskich i wybranych państw azjatyckich, gdzie może zostać odsprzedany lub poddany rafinacji.
• Zmiana oznaczeń pochodzenia – złoto przechodzące przez kilka podmiotów i rynków może być trudniejsze do powiązania z rosyjską kopalnią.
• Wymiana bezpośrednia – w określonych transakcjach złoto może służyć jako zapłata za towary lub usługi, bez klasycznego przelewu w dolarach.
• Wykorzystanie Gosfund – państwowy zapas może zapewniać płynność przy zakupach, których nie da się łatwo rozliczyć przez zachodnie banki.

Doniesienia o wymianie złota na towary wojskowe, w tym drony produkowane w Iranie, opierały się na analizach łańcuchów dostaw i źródłach otwartych. Szczegółowe wartości takich transakcji oraz ich udział w finansowaniu rosyjskich zakupów nie są publicznie potwierdzone. Można jednak stwierdzić, że złoto zwiększa pole manewru Moskwy, zwłaszcza przy rozliczeniach prowadzonych przez banki i firmy spoza zachodniego systemu sankcyjnego.

Rosja nie jest przy tym całkowicie niezależna od zagranicy. Górnictwo korzystało wcześniej z zachodnich maszyn, technologii przetwarzania i usług serwisowych. Po 2022 roku przedsiębiorstwa musiały odtwarzać łańcuchy dostaw, często przy większym udziale Chin. Ograniczenia technologiczne mogą zwiększać koszty i spowalniać uruchamianie nowych złóż, nawet gdy sama ruda znajduje się na terytorium Rosji.

Rosyjskie spółki i złoto w Afryce

Rosyjskie wpływy w Afryce trzeba oddzielić od wydobycia prowadzonego wewnątrz Rosji. Złoto z Mali, Sudanu czy Republiki Środkowoafrykańskiej nie zwiększa automatycznie rosyjskiej produkcji krajowej. Może jednak zasilać rosyjskie firmy, pośredników i struktury powiązane z państwem.

Najczęściej opisywane przykłady obejmują:

• Mali – rosyjskie podmioty i struktury najemnicze zabiegały o dostęp do kopalń oraz o udział w lokalnym łańcuchu rafinacji.
• Sudan – kontakty z władzami i stronami konfliktu wiązano z możliwością uzyskania dostępu do złóż w zamian za dostawy lub wsparcie polityczne.
• Republika Środkowoafrykańska – rosyjskie struktury uzyskały wpływy wokół kopalni Ndassima, przedstawianej jako największy projekt złotowy w tym kraju.
• Burkina Faso i Gwinea – rosyjskie firmy, w tym Nordgold, prowadziły lub rozwijały projekty wydobywcze, choć zakres kontroli i faktycznej produkcji bywa trudny do niezależnego ustalenia.

W Afryce wydobycie złota jest częścią szerszej relacji politycznej. Dostęp do kopalń może być powiązany z ochroną rządu, dostawami broni, obecnością doradców wojskowych albo wsparciem dla władz stojących w konflikcie z państwami zachodnimi. Z tego powodu złoto działa tam jako źródło dochodu, ale też jako narzędzie budowania zależności.

Trasy eksportowe są często nieprzejrzyste. Kruszec może być przewożony przez państwa tranzytowe i rafinerie w Zatoce Perskiej, a następnie trafiać na światowy rynek. Brak pełnej dokumentacji, duży udział małych kopalń i konflikty zbrojne utrudniają ustalenie rzeczywistego pochodzenia części surowca. Dane o wartości afrykańskiego złota pozyskanego przez rosyjskie podmioty pozostają więc szacunkowe.

Bezpieczeństwo pracy i koszty wydobycia

Wydobycie złota w odległych regionach Rosji wiąże się z ryzykiem geologicznym, wysokimi kosztami utrzymania i presją na ciągłość produkcji. Wypadki w rosyjskim górnictwie pokazują, że problem nie dotyczy wyłącznie warunków naturalnych. Znaczenie mają także stan infrastruktury, jakość nadzoru, szkolenia i gotowość przedsiębiorstw do inwestowania w systemy bezpieczeństwa.

Katastrofa w kopalni Pionier w obwodzie amurskim, gdzie doszło do zasypania podziemnych wyrobisk, zwróciła uwagę na ryzyko prowadzenia prac w trudnych warunkach geologicznych. Wcześniejszy wypadek w kopalni Listwiażnaja dotyczył kopalni węgla, ale ujawnił szersze problemy systemowe, takie jak naruszenia przepisów, niewystarczający nadzór i możliwe relacje korupcyjne między zarządzającymi a organami kontrolnymi.

Presja na utrzymanie produkcji może zwiększać ryzyko, gdy przedsiębiorstwo odkłada modernizację, a kontrola państwowa nie działa niezależnie.

Wysoka cena złota poprawia rentowność kopalń, ale nie rozwiązuje problemów technicznych. Nowe złoża wymagają kapitału, specjalistycznych maszyn i wykwalifikowanych pracowników. Jeżeli Rosja chce zwiększać wydobycie, musi jednocześnie utrzymywać standardy bezpieczeństwa oraz zastępować technologie, do których dostęp został ograniczony.

Znaczenie rosyjskich kopalń złota

Rosyjskie kopalnie pozostają ważnym źródłem dochodów i dostarczają państwu surowca, który można przechowywać poza systemem walutowym kontrolowanym przez Zachód. Nie zastąpią jednak ropy i gazu pod względem skali wpływów budżetowych. Ich znaczenie polega raczej na elastyczności: złoto wspiera rezerwy, ułatwia rozliczenia z partnerami spoza zachodniego systemu i wzmacnia rosyjskie relacje z państwami, które są gotowe pośredniczyć w handlu.

Najważniejsza różnica przebiega między krajowym wydobyciem na Syberii i Dalekim Wschodzie a zagranicznymi aktywami rosyjskich firm. Pierwsze buduje produkcję Rosji, drugie rozszerza jej wpływy polityczne i finansowe. Razem tworzą sektor, który w warunkach sankcji stał się jednym z narzędzi utrzymywania gospodarczej odporności państwa.

Artykuł nie stanowi porady inwestycyjnej lub finansowej.