Wydobycie

Kopalnie złota w Ameryce Południowej – historia, wydobycie, wpływ

Napisał(a) 5 min czytania
Kopalnia złota

Wydobycie złota w Ameryce Południowej miało być drogą do bogactwa, lecz w wielu regionach stało się źródłem przemocy, korupcji i degradacji środowiska. Najlepiej pokazuje to Wenezuela, gdzie Łuk Górniczy skupia problemy słabego państwa, nielegalnych kopalń i kryzysu humanitarnego.

Złoto jako obietnica i przekleństwo

Ameryka Południowa od stuleci kojarzy się z bogactwem surowców. Złoto miało finansować rozwój, wzmacniać państwa i zapewniać mieszkańcom odległych regionów źródło utrzymania. W praktyce w wielu miejscach przyniosło jednak rezultat odwrotny. Tam, gdzie administracja państwowa jest słaba, a legalna praca nie daje środków na życie, złoża stają się paliwem dla szarej strefy.

Wenezuela jest szczególnie wyrazistym przykładem. Kraj, który jeszcze w drugiej połowie XX wieku należał do zamożniejszych państw kontynentu, pogrążył się w kryzysie gospodarczym, politycznym i społecznym. W takich warunkach złoto przestało być wyłącznie surowcem. Stało się walutą, narzędziem kontroli i źródłem dochodów dla grup, które działają poza prawem.

Jak działa nielegalne wydobycie w Łuku Górniczym?

Łuk Górniczy, rozciągający się w południowej Wenezueli, obejmuje obszary bogate w złoto, ale także lasy deszczowe, sawanny i dorzecza rzek. Wydobycie prowadzą tu zarówno grupy zorganizowane, lokalne społeczności, jak i podmioty powiązane z aparatem państwowym. Z powodu nieprzejrzystości struktur trudno dokładnie ustalić, kto kontroluje poszczególne kopalnie. W reportażach i analizach powtarza się jednak obraz współistnienia wojska, lokalnych grup zbrojnych oraz tak zwanych sindicatos.

Termin ten nie oznacza w tym kontekście związków zawodowych. Chodzi o uzbrojone grupy kontrolujące kopalnie, transport i handel. Górnicy muszą płacić za możliwość pracy, dostawy paliwa czy ochronę. Haracze, określane jako vacunas, są częścią systemu wymuszeń. Osoby, które nie płacą w terminie, mogą zostać pobite, okaleczone lub zmuszone do opuszczenia obozu.

Technika wydobycia często jest prosta, lecz niszczy teren na dużą skalę. Koparki i pompy rozcinają koryta rzek oraz zbocza, usuwając warstwę ziemi i kamieni. Woda wypłukuje drobne cząstki, a następnie do mieszaniny dodaje się rtęć. Metal wiąże się ze złotem, dzięki czemu można je oddzielić od piasku. Pozostała masa trafia do rzeki, gruntu albo prowizorycznych zbiorników.

W niektórych kopalniach górnicy próbują utrzymywać zamknięty obieg wody, lecz nie rozwiązuje to problemu. Zanieczyszczoną mieszaninę zakopuje się w ziemi, a deszcz może później przenieść rtęć do cieków wodnych i wód gruntowych. Wydobycie nie jest więc pojedynczym aktem wypłukania złota, ale całym łańcuchem działań, który przekształca rzekę w narzędzie pracy, a następnie w kanał transportujący toksyny.

System destabilizują przede wszystkim następujące czynniki:

  • Przemoc – uzbrojone grupy narzucają zasady, pobierają haracze i rozstrzygają spory poza sądami.
  • Korupcja – funkcjonariusze mogą żądać części wydobytego złota, pieniędzy albo łapówek za przejazd przez posterunki.
  • Brak regulacji – kopalnie działają bez kontroli środowiskowej, zabezpieczeń pracy i przejrzystego systemu podatkowego.
  • Brak alternatyw ekonomicznych – dla wielu rodzin wydobycie pozostaje jednym z niewielu sposobów zdobycia pieniędzy na żywność, paliwo i lekarstwa.

Wydobycie przemysłowe i rzemieślnicze – czym się różnią?

Nie każda kopalnia złota działa w ten sam sposób. Wydobycie przemysłowe odbywa się na podstawie koncesji, przy użyciu dużego kapitału i rozbudowanej infrastruktury. Wydobycie rzemieślnicze może być legalne, lecz w Łuku Górniczym często przebiega bez zezwoleń i kontroli. To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ krytyka nie powinna utożsamiać całego przemysłu wydobywczego z działalnością grup przestępczych.

Cecha Wydobycie przemysłowe Wydobycie rzemieślnicze
Skala Duże zakłady, ciężki sprzęt i planowanie geologiczne Małe kopalnie, ręczne przesiewanie lub lokalne maszyny
Wpływ na środowisko Może być znaczny, lecz podlega procedurom i nadzorowi Często bezpośredni i niekontrolowany, szczególnie przy użyciu rtęci
Legalność Koncesje, regulacje i obowiązki wobec państwa Często praca poza prawem albo w szarej strefie
Beneficjenci Przedsiębiorstwo, państwo, pracownicy i dostawcy Górnicy, pośrednicy, grupy zbrojne oraz skorumpowani funkcjonariusze

Rtęć, rzeki i los Pemonów

Rtęć jest szczególnie groźna, ponieważ nie znika po zakończeniu pracy kopalni. Może osadzać się w glebie i wodzie, przemieszczać się w łańcuchu pokarmowym oraz gromadzić w organizmach ryb. Dla społeczności, które czerpią wodę z rzek i żywią się ich zasobami, oznacza to zagrożenie rozciągnięte na wiele lat.

Skutki widać w dorzeczach Orinoko i jego dopływów, a także w obszarach powiązanych z dorzeczem Amazonki. Woda zmienia bieg, brzegi zostają rozkopane, a las ustępuje miejsca rozległym połaciom pozbawionego życia kamienia i piasku. Zniszczenie nie ogranicza się do samej kopalni. Zanieczyszczenia mogą przemieszczać się w dół rzek, a utrata siedlisk uderza w gatunki występujące wyłącznie w tym regionie.

W szczególnie trudnym położeniu są Pemonowie. Z jednej strony bronią swoich terytoriów przed wojskiem, grupami zbrojnymi i zewnętrznymi przedsiębiorstwami. Z drugiej – część społeczności sama wydobywa złoto, także na terenach chronionych. Dla rodzin pozbawionych stabilnej pracy nie jest to abstrakcyjny wybór między ochroną przyrody a zarobkiem. To decyzja dotycząca jedzenia, paliwa i przetrwania kolejnego miesiąca.

Szacunki dotyczące udziału ludności rdzennej w wenezuelskim wydobyciu bywają różne. W przywoływanych materiałach mówi się o około 10–15 procentach. Takiej liczby nie należy traktować jako precyzyjnego pomiaru, ponieważ działalność prowadzona jest poza formalną ewidencją. Pokazuje ona jednak, że Pemonowie nie są wyłącznie biernymi ofiarami. Są uwikłani w system, który jednocześnie daje im dochód i niszczy terytorium, od którego zależy ich przyszłość.

Park Narodowy Canaima, obejmujący lasy deszczowe, sawannę i góry stołowe, jest częścią światowego dziedzictwa przyrodniczego UNESCO. Wydobycie prowadzone w jego pobliżu zagraża rzekom Akanán, Caroní i Carrao. Gdy zniknie las albo zostanie zatruty ciek wodny, samo objęcie obszaru ochroną nie przywróci szybko utraconego ekosystemu.

Nota ekspercka: szkody powodowane przez rtęć i erozję mają charakter długofalowy. Nawet zatrzymanie wydobycia nie oznacza natychmiastowej odbudowy rzeki, gleby i populacji zwierząt. Ekosystem tropikalny może utracić zdolność do samoregulacji, a skutki lokalnych działań przenoszą się przez dorzecza na większe obszary Amazonii i Orinoko.

Historia kopalń złota w Ameryce Południowej nie jest więc prostą opowieścią o biednych górnikach ani o złych przedsiębiorstwach. To rezultat zderzenia ubóstwa, korupcji, przemocy, popytu na surowiec i państwa, które nie potrafi egzekwować własnych reguł. Bez stabilnych instytucji złoto nie finansuje rozwoju. Umacnia tych, którzy kontrolują broń, transport i dostęp do ziemi.

W tym sensie złoto w Wenezueli stało się bardziej przekleństwem niż szansą. Bogactwo naturalne istnieje, lecz nie przekłada się na bezpieczeństwo mieszkańców ani ochronę przyrody. Zamiast budować przyszłość, zasila system, w którym każdy zyskuje tylko tyle, by przetrwać, a koszty ponoszą rzeki, lasy i kolejne pokolenia.

Czytaj dalej w tym dziale