Jak wydobycie złota wpływa na środowisko?

Wydobycie złota ma wysoki koszt środowiskowy, ponieważ uzyskanie niewielkiej ilości kruszcu często wymaga przemieszczania ogromnych mas skał i generuje toksyczne odpady. Największe zagrożenia to skażenie rtęcią i cyjankiem, wylesianie, degradacja rzek oraz utrata siedlisk. Skala szkód zależy jednak od metody wydobycia, kontroli nad kopalnią i sposobu zagospodarowania odpadów.

Dlaczego wydobycie złota obciąża środowisko?

Złoto występuje w rudzie zwykle w niewielkim stężeniu. Oznacza to, że kopalnia musi wydobyć, rozdrobnić i przetworzyć duże ilości skał, aby uzyskać niewielką masę metalu. Pozostały materiał trafia na hałdy lub do zbiorników odpadów poflotacyjnych. Jeżeli takie składowiska są źle zabezpieczone, mogą przez lata zanieczyszczać glebę i wodę.

W przypadku wydobycia odkrywkowego dochodzi do usunięcia roślinności i wierzchniej warstwy gleby, zmiany ukształtowania terenu oraz budowy dróg, osadników i infrastruktury. W regionach cennych przyrodniczo pojedyncza kopalnia może przerwać ciągłość siedlisk i utrudnić przemieszczanie się zwierząt. Wydobycie rzemieślnicze zajmuje mniejsze obszary, ale prowadzone bez nadzoru często przenosi zanieczyszczenia bezpośrednio do rzek.

Rtęć, cyjanek i pył krzemionkowy – na czym polega zagrożenie?

Najpoważniejsze problemy chemiczne występują w górnictwie rzemieślniczym i małoskalowym, zwłaszcza tam, gdzie brakuje kontroli nad obiegiem substancji oraz odpadów. Rtęć służy do łączenia się z drobinami złota. Podczas podgrzewania amalgamatu metal uwalnia się do atmosfery, a pozostałości mogą trafiać do gleby i wody.

Rtęć jest trwała w środowisku i może ulegać bioakumulacji. W zbiornikach wodnych przekształca się między innymi w metylortęć, która gromadzi się w organizmach wodnych i przechodzi przez kolejne ogniwa łańcucha pokarmowego. Szczególnie narażone są osoby jedzące ryby pochodzące z zanieczyszczonych rzek. W materiałach dotyczących wydobycia małoskalowego pojawia się szacunek około 2,5 kg rtęci na kilogram uzyskanego złota, ale rzeczywista wartość zależy od technologii i lokalnych warunków.

Cyjanek stosuje się w cyjanidacji, czyli procesie chemicznego oddzielania złota od innych składników rudy. Jest bardzo toksyczny, lecz w przeciwieństwie do rtęci nie utrzymuje się w środowisku w taki sam sposób. Największe ryzyko powstaje przy wycieku roztworu z instalacji lub zbiornika odpadów. Dlatego znaczenie mają szczelność obiektów, monitoring i procedury awaryjne.

Pył krzemionkowy powstaje podczas kruszenia i mielenia skał. Wdychanie jego bardzo drobnych cząstek zagraża przede wszystkim górnikom. Długotrwałe narażenie może prowadzić do pylicy krzemowej i innych chorób układu oddechowego. Ogranicza się je przez zraszanie, wentylację, zamykanie procesów pyłotwórczych i stosowanie ochrony dróg oddechowych.

Wylesianie, rzeki i bioróżnorodność

W Amazonii nielegalne wydobycie złota należy do ważnych przyczyn wylesiania. Górnicy usuwają las, wybierają osady rzeczne i budują drogi do odległych stanowisk. Skutkiem jest nie tylko utrata drzew, lecz także erozja gleby, zmętnienie wody i niszczenie miejsc rozrodu ryb. Zanieczyszczenia mogą następnie przemieszczać się w dół rzeki, dotykając społeczności korzystających z niej jako źródła wody i pożywienia.

W Amazonii rtęć wprowadzona do środowiska może przechodzić do ryb, a następnie do ludzi. Problem jest szczególnie poważny w społecznościach, których dieta w dużej mierze opiera się na rybach rzecznych. Oprócz toksyczności samego metalu znaczenie ma też mechaniczne przekształcenie koryt rzek i terenów zalewowych.

Podobne konflikty między wydobyciem a ochroną przyrody występują w Azji Południowo-Wschodniej. W pobliżu indonezyjskiego Parku Narodowego Lorentz, którego powierzchnia wynosi około 2,5 miliona hektarów, rozwój działalności górniczej wiązano ze skażeniem wód Morza Arafura i rzeki Ajikwa oraz z innymi przekształceniami terenu. Taki przykład pokazuje, że oddziaływanie kopalni nie kończy się na granicy jej obszaru.

Degradacja siedlisk może dotknąć także gatunki o bardzo małych populacjach. Jeżeli droga, odkrywka lub osadnik zajmie fragment lasu, zwierzęta tracą dostęp do żerowisk i miejsc rozrodu. Fragmentacja siedliska zwiększa ich podatność na choroby, polowania i zmiany klimatyczne.

Nielegalne i przemysłowe wydobycie – czym się różnią?

Nie można traktować wszystkich kopalń jednakowo. Zorganizowane górnictwo przemysłowe także przekształca teren, zużywa energię i wytwarza odpady, ale podlega formalnym wymaganiom, monitoringowi oraz planom rekultywacji. Wydobycie nielegalne często działa poza systemem pozwoleń, kontroli i odpowiedzialności za szkody.

Najważniejsze różnice między tymi modelami wynikają z kilku czynników:

• Skala kontroli – kopalnia przemysłowa zwykle prowadzi dokumentację, monitoring wód i kontrolę odpadów, podczas gdy nielegalne stanowiska mogą zrzucać pozostałości bezpośrednio do rzek.
• Wykorzystywane metody – górnictwo rzemieślnicze często korzysta z rtęci ze względu na niski koszt i prostotę, a zakłady przemysłowe mogą stosować bardziej złożone instalacje odzysku i oczyszczania.
• Wydajność procesu – niska efektywność wydobycia małoskalowego może oznaczać większe zużycie rtęci i większą degradację w przeliczeniu na gram złota.
• Odpowiedzialność za teren – legalny operator może zostać zobowiązany do zamknięcia i rekultywacji kopalni, natomiast nielegalni górnicy często opuszczają zniszczone stanowisko bez naprawy szkód.
• Położenie – nielegalne wydobycie łatwiej rozwija się w lasach deszczowych, na terenach tubylczych i w pobliżu obszarów chronionych, gdzie egzekwowanie prawa jest trudne.

Standardy środowiskowe, społeczne i zarządcze, określane skrótem ESG, mogą ograniczać ryzyko, ale nie zastępują niezależnego nadzoru. Sama deklaracja odpowiedzialnego wydobycia nie wystarcza, jeśli nie można sprawdzić pochodzenia kruszcu, sposobu zarządzania odpadami i wyników monitoringu.

Czy recykling może ograniczyć wydobycie?

Tak, choć nie zastąpi całkowicie wydobycia pierwotnego. Złoto znajduje się między innymi w płytkach drukowanych, stykach, procesorach i innych elementach elektroniki. Odzysk z e-odpadów pozwala wykorzystać metal, który już został wydobyty i przetworzony, zamiast ponownie naruszać złoża.

Według przywoływanych danych z pięciu zużytych komputerów można uzyskać około 1 gram złota. Taki przykład pokazuje potencjał urban mining, czyli pozyskiwania surowców z istniejących produktów i odpadów. Efekt środowiskowy zależy jednak od jakości sortowania oraz od tego, czy odzysk odbywa się w kontrolowanej instalacji. Nieformalny demontaż i spalanie elektroniki mogą powodować własne emisje toksycznych substancji.

Gospodarka obiegu zamkniętego obejmuje nie tylko recykling, lecz także dłuższe użytkowanie urządzeń, naprawy i projektowanie elektroniki tak, aby można było łatwo wyjąć wartościowe podzespoły. Projekt sustainablySMART rozwijał między innymi rozwiązania ułatwiające demontaż urządzeń i odzysk ich komponentów. Im dłużej sprzęt pozostaje w użyciu, tym później pojawia się potrzeba zastąpienia go nowym produktem i pozyskania kolejnej partii surowców.

Jak ograniczać środowiskowy koszt złota?

Największą różnicę przynosi ograniczenie popytu na nowe wydobycie oraz większa przejrzystość łańcucha dostaw. Przy wyborze biżuterii lub innych wyrobów ze złota można pytać o pochodzenie metalu, udział surowca z recyklingu i sposób potwierdzania deklaracji producenta.

Certyfikaty takie jak Fairmined i Fairtrade mogą wskazywać na spełnienie określonych wymagań społecznych oraz środowiskowych w górnictwie rzemieślniczym. Nie należy jednak traktować jednego oznaczenia jako dowodu całkowitego braku wpływu na przyrodę. Każde wydobycie wiąże się z ingerencją w teren, a certyfikacja ma sens wtedy, gdy jej kryteria są jasne, a zgodność jest sprawdzana.

Przemysłowe kopalnie mogą zmniejszać szkody przez obieg zamknięty wody, ograniczanie emisji pyłu, bezpieczne magazynowanie odpadów, rekultywację i odzysk metali towarzyszących. Złoto może być też produktem ubocznym wydobycia miedzi lub srebra. Taki model nie eliminuje wpływu kopalni na środowisko, ale zmienia sposób przypisywania części obciążeń poszczególnym surowcom.

Wydobycie złota pozostaje więc źródłem poważnej presji na lasy, rzeki i bioróżnorodność. Najbardziej szkodliwe są działania nielegalne i pozbawione kontroli, szczególnie tam, gdzie używa się rtęci i niszczy obszary cenne przyrodniczo. Ograniczenie szkód wymaga połączenia nadzoru nad kopalniami, odpowiedzialnego zarządzania odpadami, certyfikacji oraz odzysku złota z elektroniki i zużytych wyrobów.