System z Bretton Woods był powojennym ładem monetarnym ustanowionym w 1944 roku. Opierał się na stałych, ale możliwych do korekty kursach walut, dolarze jako głównej walucie rezerwowej oraz wymienialności dolara na złoto po kursie 35 USD za uncję trojańską. Dla banków centralnych oznaczało to stabilną kotwicę systemu, lecz nie prawo obywateli do wymiany dolarów na kruszec.
Czym był system z Bretton Woods?
System z Bretton Woods powstał podczas konferencji w hotelu Mount Washington w Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych, która odbyła się w lipcu 1944 roku. Uczestniczyli w niej przedstawiciele 44 państw alianckich. Celem było stworzenie zasad powojennej współpracy monetarnej i uniknięcie powrotu problemów znanych z okresu międzywojennego – załamania handlu, konkurencyjnych dewaluacji, deflacji i wysokiego bezrobocia.
Państwa ustaliły system stałych kursów walutowych. Nie były to jednak kursy całkowicie niezmienne. W przypadku trwałej nierównowagi gospodarczej możliwa była oficjalna korekta kursu, czyli jego dewaluacja lub rewaluacja. Dzięki temu system próbował połączyć stabilność standardu złota z pewną elastycznością polityki gospodarczej.
Centralne miejsce zajmował dolar amerykański. Waluta rezerwowa to taka, którą banki centralne przechowują w swoich rezerwach i wykorzystują w rozliczeniach międzynarodowych. Po II wojnie światowej dolar pełnił tę funkcję, ponieważ Stany Zjednoczone dysponowały dużymi zasobami złota i miały największy potencjał gospodarczy w świecie zachodnim.
Najważniejsze fakty:
- Okres działania – od ustaleń z 1944 roku do zawieszenia wymienialności dolara na złoto w 1971 roku.
- Parytet złota – 35 USD za jedną uncję trojańską złota.
- Główna waluta – dolar amerykański.
- Najważniejsze instytucje – Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju.
Jak działał system złoto–dolar?
Mechanizm był dwupoziomowy. Dolar amerykański miał określoną cenę w złocie, a waluty innych państw miały ustalone kursy względem dolara. W praktyce złoto nie było bezpośrednią kotwicą każdej waluty narodowej. Kotwicą był dolar, którego wiarygodność opierała się na zobowiązaniu Stanów Zjednoczonych do wymiany dolarów na złoto.
Po kursie 35 USD za uncję trojańską dolary mogły wymieniać na złoto przede wszystkim banki centralne i inne oficjalne instytucje monetarne. Nie oznaczało to, że każdy obywatel posiadający banknot mógł zgłosić się do amerykańskiego banku centralnego i otrzymać kruszec. Wewnętrzny obieg pieniądza nie opierał się na swobodnym używaniu złotych monet.
Banki centralne utrzymywały rezerwy dolarowe i interweniowały na rynku walutowym, gdy kurs ich waluty zbliżał się do ustalonego przedziału. Jeśli waluta słabła, bank centralny mógł sprzedawać dolary lub inne aktywa rezerwowe, kupując własną walutę. Gdy waluta zyskiwała zbyt mocno, działania mogły przebiegać w odwrotnym kierunku.
System miał też zaplecze instytucjonalne:
- Międzynarodowy Fundusz Walutowy miał nadzorować zasady współpracy walutowej i udzielać czasowego wsparcia państwom z problemami bilansu płatniczego.
- Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, należący dziś do Grupy Banku Światowego, miał wspierać odbudowę i rozwój gospodarczy.
Wymienialność walut w handlu zagranicznym rozwijała się stopniowo. Pełniejsze ułatwienia dla obrotów bieżących wprowadzano dopiero pod koniec lat 50. Przepływy kapitałowe pozostawały bardziej ograniczone, co dawało państwom większą swobodę prowadzenia polityki pieniężnej i fiskalnej.
Dlaczego system z Bretton Woods upadł?
System wymagał, aby liczba dolarów znajdujących się w obiegu międzynarodowym pozostawała wiarygodna w relacji do amerykańskich rezerw złota. Z czasem Stany Zjednoczone zaczęły jednak emitować coraz więcej dolarów, a ich zasoby kruszcu malały. Rosnące wydatki związane z wojną w Wietnamie, programami społecznymi i innymi celami państwa zwiększały presję na budżet oraz bilans płatniczy.
Powstało napięcie opisane później jako dylemat Triffina. Światowa gospodarka potrzebowała coraz większej liczby dolarów, aby finansować handel i rezerwy walutowe. Jednocześnie im więcej dolarów krążyło poza Stanami Zjednoczonymi, tym trudniej było uwierzyć, że wszystkie zostaną wymienione na złoto po oficjalnym kursie.
Najważniejsze przyczyny rozpadu systemu można ująć następująco:
- Wydatki USA – finansowanie wojny w Wietnamie i programów społecznych zwiększało deficyty oraz ilość dolarów w obiegu.
- Inflacja – nadmierna emisja pieniądza osłabiała siłę nabywczą dolara i podważała jego oficjalny parytet.
- Odpływ złota – banki centralne państw posiadających dolary mogły żądać ich wymiany na amerykański kruszec.
- Dylemat Triffina – system potrzebował podaży dolarów, ale jej wzrost osłabiał zaufanie do wymienialności na złoto.
- Konflikt celów – USA chciały jednocześnie wspierać krajową koniunkturę, ograniczać bezrobocie i utrzymywać zewnętrzne zobowiązanie złote.
15 sierpnia 1971 roku prezydent Richard Nixon ogłosił zawieszenie wymienialności dolara na złoto. Była to decyzja jednostronna, która faktycznie zerwała najważniejsze ogniwo systemu złoto–dolar. Przez pewien czas podejmowano jeszcze próby utrzymania nowych uzgodnień kursowych, lecz w 1973 roku główne waluty przeszły w stronę kursów płynnych. Dlatego 1971 rok oznacza koniec wymienialności, a lata 1971–1973 – rozpad całego reżimu kursowego.
Bretton Woods a współczesny system pieniądza fiducjarnego
Dzisiejszy system nie jest kontynuacją Bretton Woods w ścisłym znaczeniu. Po zawieszeniu wymienialności dolara na złoto waluty przestały mieć ustalony związek z konkretną ilością kruszcu. Ich wartość opiera się na zaufaniu do państwa, banku centralnego, stabilności gospodarki i wiarygodności prowadzonej polityki pieniężnej. Taki pieniądz nazywa się fiducjarnym, czyli fiat.
| Cecha | System z Bretton Woods | System walut fiducjarnych |
|---|---|---|
| Oparcie waluty | Dolar był wymienialny na złoto dla banków centralnych, a inne waluty wiązały się z dolarem | Waluta nie ma zagwarantowanej wymiany na określoną ilość złota lub innego towaru |
| Kursy walutowe | Zasadniczo stałe, z możliwością oficjalnych korekt | Najczęściej płynne, kształtowane przez rynek i politykę gospodarczą |
| Elastyczność polityki pieniężnej | Ograniczona przez konieczność obrony kursu i wymienialności dolara | Większa, ponieważ bank centralny nie musi utrzymywać parytetu złota |
| Rola złota | Złoto stanowiło podstawową kotwicę dolara | Złoto może być aktywem rezerwowym, lecz nie określa kursu waluty |
System fiat daje bankom centralnym większą możliwość reagowania na recesję, kryzys finansowy lub nagły spadek popytu. Jednocześnie wymaga wiarygodnej polityki pieniężnej, ponieważ brak zewnętrznego ograniczenia może sprzyjać nadmiernej emisji pieniądza i inflacji.
Jakie dziedzictwo pozostawił system z Bretton Woods?
Najważniejszym dziedzictwem jest utrzymująca się międzynarodowa rola dolara. Nie jest on już wymienialny na złoto po stałym kursie, ale nadal jest szeroko wykorzystywany w handlu, finansach i rezerwach banków centralnych. Wynika to między innymi z wielkości gospodarki USA, znaczenia amerykańskiego rynku finansowego oraz przyzwyczajeń zakorzenionych w powojennym systemie.
Przetrwały także instytucje utworzone w 1944 roku, zwłaszcza MFW i instytucje Grupy Banku Światowego. System z Bretton Woods nie funkcjonuje więc obecnie jako zamknięty mechanizm, ale jego rozwiązania nadal wpływają na sposób organizacji międzynarodowych finansów.
Najkrócej mówiąc, Stany Zjednoczone najpierw zbudowały system wokół dolara i złota, a następnie same zawiesiły jego najważniejsze zobowiązanie. Od 1971 roku świat działa w systemie pieniądza fiducjarnego, lecz dolar zachował pozycję odziedziczoną po Bretton Woods.
