Bilon – co to jest, rodzaje i historia monet

Bilon to metalowe monety o niewielkich nominałach, używane jako pełnoprawny środek płatniczy i uzupełnienie banknotów. Wykonuje się je między innymi ze stali, aluminium oraz stopów miedzi, a ich wartość nominalna zwykle przewyższa cenę użytego metalu. Sprawdź, skąd pochodzi nazwa bilonu, jakie ma rodzaje i jak zmieniała się jego funkcja.

Bilon – co to jest?

Bilon oznacza pieniądz zdawkowy w postaci metalowych znaków pieniężnych, czyli monet. Można nim regulować należności podobnie jak banknotami, choć oba rodzaje pieniędzy różnią się materiałem, kształtem, trwałością i sposobem użytkowania. Moneta trafia do obiegu jako określony nominał, a jej wartość nie wynika bezpośrednio z ilości metalu zawartego w krążku.

Współczesny bilon ma zwykle charakter monety podwartościowej. Oznacza to, że wartość nominalna jest wyższa niż rynkowa wartość stopu, z którego ją wybito. Państwo nadaje takim monetom kurs przymusowy, więc obywatele mogą używać ich przy płatnościach zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Bilon jest wymienialny na banknoty, lecz jego wartość płatnicza wynika przede wszystkim z nominału ustanowionego przez emitenta, a nie z ceny metalu.

Skąd pochodzi nazwa bilonu?

Określenie wywodzi się od bilonu – stopu miedzi i srebra wykorzystywanego dawniej do produkcji monet o niskiej wartości. Z czasem nazwą zaczęto obejmować także inne metalowe środki płatnicze, których zawartość kruszcu nie odpowiadała wartości zapisanej na monecie.

W historii stosowano do tego celu wiele surowców. Bilon powstawał z niklu, brązu i mosiądzu, a w Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku bito nawet monety tego typu ze złota. Dobór materiału zależał od ceny metali, technologii menniczej oraz polityki pieniężnej.

Jakie materiały wykorzystuje się do produkcji monet?

Wybór stopu wpływa na wygląd, ciężar, odporność na ścieranie i koszty emisji. Moneta przechodzi przez dłonie, kieszenie, kasowniki i automaty, dlatego musi wytrzymać częste uderzenia oraz kontakt z wilgocią.

Stal powlekana mosiądzem

W Polsce najmniejsze nominały zmieniły materiał w latach 2014–2016. Mosiądz manganowy zastąpiono stalą powlekaną mosiądzem, co pozwoliło zachować charakterystyczny kolor przy ograniczeniu zużycia droższych składników stopu. Taka konstrukcja łączy stalowy rdzeń z cienką warstwą zewnętrzną.

Po co używa się bilonu?

Monety uzupełniają banknoty przy płatnościach na małe kwoty. Ich trwałość jest większa, dlatego pozostają w obiegu dłużej niż papierowe znaki pieniężne. Z tego powodu dobrze sprawdzają się w codziennych zakupach, kasach samoobsługowych i urządzeniach przyjmujących gotówkę.

Automaty wrzutowe przez lata korzystały niemal wyłącznie z bilonu. Konstrukcja monety pozwala urządzeniu ocenić jej średnicę, masę, grubość i właściwości elektromagnetyczne. Fałszywy lub niewłaściwy krążek powinien zostać odrzucony przez mechanizm.

Czy każdą należność można opłacić dowolną liczbą monet? Nie zawsze. Przepisy mogą ograniczać możliwość jednorazowego regulowania zobowiązania dużą ilością bilonu, choć szczegółowe zasady zależą od prawa obowiązującego w danym państwie.

Jak wyglądała historia bilonu w Polsce?

Przed 1939 rokiem polskie przepisy określały maksymalną kwotę, do której można było płacić poszczególnymi monetami. Monetami 10-złotowymi regulowano należności do 1000 zł, 5-złotowymi do 500 zł, 2-złotowymi do 100 zł, a niklowymi monetami 1-złotowymi do 50 zł jednorazowo.

Bilon w okresie inflacji

W latach 1989–1994, przed denominacją złotego, monety praktycznie zniknęły z codziennego obiegu. Wysoka inflacja szybko obniżała siłę nabywczą najniższych nominałów, więc ich używanie przestało mieć znaczenie przy wielu transakcjach.

Denominacja przywróciła sens drobnym jednostkom pieniężnym. Grosze ponownie zaczęły pełnić funkcję uzupełniającą wobec banknotów i monet o wyższych nominałach.

Kto emituje bilon w Polsce?

Za emisję polskich monet odpowiada Narodowy Bank Polski, czyli bank centralny. Sam proces bicia prowadzi mennica działająca na zlecenie emitenta. W ten sposób rozdzielono funkcję ustanawiania emisji od technicznego wykonania monet.

Od kwietnia 2014 roku do końca 2016 roku monety o nominałach 1, 2 i 5 groszy produkowała brytyjska Royal Mint. W tym okresie zmieniono także stop używany do najmniejszych nominałów. Później bicie groszówek wróciło do Polski.

W Polsce Narodowy Bank Polski emituje bilon, natomiast mennica realizuje fizyczną produkcję monet według ustalonych parametrów.

Czym bilon różni się od banknotów?

Najbardziej widoczna różnica dotyczy materiału. Banknot jest wykonany z papieru lub tworzywa, a moneta z metalu, dlatego lepiej znosi wilgoć, zgniatanie i wielokrotne użycie. Bilon zajmuje jednak więcej miejsca przy większej kwocie, a jego transport jest cięższy.

Monety mają też przewagę w urządzeniach samoobsługowych. Ich rozmiar oraz właściwości fizyczne można szybko sprawdzić mechanicznie. Banknot wymaga natomiast systemu optycznego, który analizuje jego wymiary, nadruk i zabezpieczenia.