Emisja pieniądza – na czym polega i kto za nią odpowiada?

Emisja pieniądza polega na wprowadzaniu do obiegu banknotów, monet albo nowych zapisów na rachunkach bankowych. W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza posiada Narodowy Bank Polski, lecz banki komercyjne również tworzą pieniądz bezgotówkowy, udzielając kredytów. Sprawdź, jak działa ten mechanizm, jakie instytucje go kontrolują i kiedy może prowadzić do inflacji.

Na czym polega emisja pieniądza?

Emisja pieniądza oznacza zwiększenie ilości środków płatniczych dostępnych w gospodarce. Może dotyczyć gotówki, czyli banknotów i monet, a także pieniądza bezgotówkowego zapisanego na rachunkach. Wycofanie środków z obiegu również jest częścią tego procesu.

Banknoty i bilon trafiają do gospodarki za pośrednictwem banku centralnego. Pieniądz bezgotówkowy powstaje natomiast także w sektorze bankowym – przede wszystkim wtedy, gdy bank komercyjny udziela klientowi kredytu i zapisuje przyznaną kwotę na jego koncie.

Emisja pieniądza nie oznacza wyłącznie drukowania banknotów. Współczesna gospodarka opiera się głównie na elektronicznych zapisach depozytowych tworzonych w związku z kredytami.

Podczas spłaty części kapitałowej kredytu odpowiednia kwota pieniądza bezgotówkowego znika z obiegu. Odsetki są przychodem banku, a następnie wracają do gospodarki jako wynagrodzenia, zakupy, inwestycje lub inne wydatki.

Kto emituje pieniądz w Polsce?

Art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przyznaje Narodowemu Bankowi Polskiemu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. NBP odpowiada także za wartość polskiego pieniądza i organizuje obieg gotówkowy.

Bank centralny wprowadza do obiegu banknoty oraz monety powszechnego użytku. Emituje również złote i srebrne monety kolekcjonerskie, przygotowywane z myślą o upamiętnianiu wydarzeń, rocznic i ważnych postaci. Produkcja nominałów nie jest jednak tym samym co decyzja o ich emisji.

NBP nie może bezpośrednio finansować wydatków rządu. Taki zakaz wynika z przepisów konstytucyjnych. Państwo może pożyczać środki na rynku, między innymi przez emisję obligacji, lecz korzystanie z walut obcych wiąże się z ryzykiem kursowym.

Jak bank centralny zwiększa podaż pieniądza?

Bank centralny oddziałuje na ilość pieniądza za pomocą instrumentów polityki pieniężnej. Udziela bankom finansowania, kupuje lub sprzedaje papiery wartościowe i ustala warunki, na jakich sektor bankowy może pozyskać płynność.

Najczęściej stosowane narzędzia obejmują:

• operacje otwartego rynku, które zmieniają płynność sektora bankowego,
• stopy procentowe, wpływające na koszt kredytu i skłonność do zadłużania się,
• rezerwę obowiązkową utrzymywaną przez banki w banku centralnym,
• kredyty refinansowe oraz inne formy finansowania instytucji bankowych.

Jak banki komercyjne tworzą pieniądz?

W systemie rezerwy cząstkowej bank nie jest wyłącznie pośrednikiem przekazującym oszczędności kolejnej osobie. Przy udzieleniu kredytu tworzy depozyt na rachunku klienta. W bilansie pojawia się aktywo w postaci należności kredytowej oraz zobowiązanie wobec posiadacza rachunku.

Nowy zapis może zostać wykorzystany do zapłaty za mieszkanie, towary albo usługi. Gdy odbiorca przelewu ma konto w innym banku, instytucje rozliczają transakcję między sobą, korzystając z pieniądza banku centralnego.

Skala tej kreacji zależy od popytu na kredyt, oceny ryzyka, poziomu stóp procentowych, wymogów kapitałowych i sytuacji gospodarczej. Banki nie mogą bez ograniczeń zwiększać akcji kredytowej, choć ich decyzje silnie wpływają na ilość pieniądza w obiegu.

Czym jest pieniądz elektroniczny?

Pieniądz elektroniczny to wartość pieniężna przechowywana elektronicznie lub magnetycznie, wydawana w zamian za środki pieniężne i przeznaczona do wykonywania transakcji płatniczych. Powinna być akceptowana także przez podmioty inne niż emitent.

Emisja odbywa się w stosunku 1:1. Oznacza to, że za każdą jednostkę e-pieniądza emitent musi otrzymać równowartość w tradycyjnych środkach pieniężnych. Zabezpieczenie przechowuje się na wydzielonym rachunku albo inwestuje w bezpieczne, płynne aktywa o niskim ryzyku.

Rola instytucji EMI

EMI, czyli instytucja pieniądza elektronicznego, jest osobą prawną posiadającą zezwolenie na emisję e-pieniądza. Jej działalność reguluje Ustawa o usługach płatniczych, a zezwolenia wydaje i nadzór sprawuje KNF.

Minimalny kapitał założycielski EMI wynosi 350 tys. euro, przeliczone na złote według kursu średniego z dnia wydania zezwolenia. Podmiot musi też chronić środki użytkowników, prowadzić dokumentację przez 5 lat, składać wymagane raporty i stosować procedury przeciwdziałania praniu pieniędzy.

EMI może świadczyć wybrane usługi płatnicze, prowadzić system płatności oraz działać transgranicznie po spełnieniu wymagań ustawowych. Nie powinno jednak wykorzystywać powierzonych środków do swobodnego udzielania kredytów, ponieważ zmieniłoby to charakter e-pieniądza.

Jak emisja pieniądza wpływa na gospodarkę?

Nowe środki zwiększają płynność i mogą ułatwiać finansowanie inwestycji, zakupów oraz zobowiązań. W czasie recesji bank centralny może wspierać rynek przez luzowanie ilościowe, czyli zakup aktywów finansowych zwiększający dostępność kapitału.

Granica pojawia się wtedy, gdy ilość pieniądza rośnie szybciej niż produkcja towarów i usług. W takiej sytuacji popyt może przewyższyć podaż, a ceny zaczną rosnąć. Nadmierna emisja bez pokrycia w realnej gospodarce prowadzi do inflacji, a w skrajnym przypadku do hiperinflacji.

Odwrócenie procesu również niesie ryzyko. Spadek akcji kredytowej i spłata zadłużenia ograniczają ilość pieniądza, co może osłabić konsumpcję, inwestycje i zatrudnienie. Czy sama większa podaż pieniądza wystarczy, by pobudzić gospodarkę? Nie, jeśli przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe nie chcą się zadłużać.

Co zmieniło przejście na płynny kurs walutowy?

W systemach powiązanych ze złotem banknoty miały pokrycie w kruszcu lub walutach obcych. Rozwój handlu międzynarodowego powodował gromadzenie rezerw dewizowych przez eksporterów, lecz ich wymiana na złoto mogła osłabić płynność banku centralnego.

Po upadku systemu z Bretton Woods banki centralne przestały opierać emisję na skupie kruszców. Przy płynnym kursie walutowym zwiększanie bazy monetarnej odbywa się przede wszystkim przez zadłużanie banków i innych podmiotów wobec banku centralnego.

Jak wygląda emisja pieniądza w strefie euro?

W strefie euro emisja banknotów wymaga decyzji Europejskiego Banku Centralnego. Banknoty wprowadzają do obiegu EBC oraz krajowe banki centralne należące do Eurosystemu.

Monety euro emitują państwa członkowskie, zgodnie z własnymi przepisami. Wielkość tej emisji podlega jednak kontroli EBC. Rozdzielenie kompetencji wynika z art. 128 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Czy istnieją alternatywne systemy emisji?

Spór o to, kto powinien tworzyć pieniądz, nasilił się po kryzysie finansowym z 2008 roku. Raport Banku Anglii z 2014 roku wskazywał, że banki komercyjne tworzą znaczną część pieniądza poprzez kredyty i depozyty, a bank centralny nie kontroluje tej ilości bezpośrednio.

W debacie pojawia się System Pieniądza Suwerennego, w którym emisja zostałaby przeniesiona do państwa i banku centralnego. Rozważane są także inne koncepcje:

• waluta złota, oparta na wymienialności pieniądza na kruszec,
• bank czasu, wykorzystujący godzinę jako jednostkę rozliczeń za usługi,
• kredyt społeczny, wiążący emisję z wykonaniem użytecznych działań,
• pieniądz pracy, którego wartość miałaby wynikać z nakładu pracy potrzebnego do wytworzenia towaru.

Każdy z tych modeli inaczej rozkłada odpowiedzialność za podaż pieniądza, finansowanie gospodarki i ochronę wartości jednostki rozliczeniowej. W praktyce wymagałby odmiennych zasad nadzoru, rozliczeń oraz ochrony depozytów.