Wymienialność dolara amerykańskiego na złoto zawieszono 15 sierpnia 1971 roku. Tego dnia prezydent Richard Nixon ogłosił czasowe wstrzymanie możliwości wymiany dolarów na kruszec przez zagraniczne banki centralne. Decyzja przeszła do historii jako szok Nixona i w praktyce zakończyła funkcjonowanie systemu z Bretton Woods.
Czym był system z Bretton Woods?
System z Bretton Woods powstał w 1944 roku. Dolar amerykański stał się główną walutą rezerwową, a jego wartość ustalono na poziomie 35 dolarów za uncję złota. Inne waluty były powiązane z dolarem, więc pośrednio także ze złotem. Wymienialność nie dotyczyła jednak zwykłych obywateli. Prawo do wymiany dolarów na złoto przysługiwało przede wszystkim zagranicznym bankom centralnym.
Nie należy mylić tego wydarzenia z wcześniejszym ograniczeniem wymienialności dla obywateli USA. W 1933 roku Stany Zjednoczone zniosły możliwość wymiany dolarów na złoto przez osoby prywatne. Rok 1971 oznaczał natomiast zakończenie wymienialności dolara na złoto w relacjach międzynarodowych i rozpad systemu z Bretton Woods.
| Rok | Wydarzenie | Opis |
|---|---|---|
| 1900 | Gold Standard Act | Ustalenie dolara jako jednostki monetarnej opartej na złocie. Parytet wynosił 20,67 USD za uncję. |
| 1933 | Ograniczenie wymienialności | Zniesiono możliwość wymiany dolarów na złoto przez obywateli USA. |
| 1944 | System z Bretton Woods | Dolar powiązano ze złotem po kursie 35 USD za uncję, a inne waluty z dolarem. |
| 1971 | Szok Nixona | Zawieszono wymienialność dolara na złoto dla zagranicznych banków centralnych. |
Głównym problemem systemu był tak zwany dylemat Triffina. Gospodarka światowa potrzebowała coraz większej liczby dolarów, aby finansować handel i utrzymywać rezerwy walutowe. USA musiały więc dostarczać dolary innym państwom, między innymi przez utrzymywanie deficytów. Im więcej dolarów trafiało jednak do obiegu, tym słabsza stawała się wiara, że wszystkie zostaną wymienione na złoto po ustalonym kursie.
Dlaczego Nixon zawiesił wymienialność dolara?
Decyzja była skutkiem narastającej nierównowagi między ilością dolarów znajdujących się poza USA a zasobami złota w amerykańskich rezerwach. Najważniejsze przyczyny były następujące:
- Wojna w Wietnamie i wydatki publiczne – finansowanie działań wojennych, programów kosmicznych i rozszerzonych programów socjalnych zwiększało deficyt budżetowy.
- Deficyty handlowe USA – rosnąca konkurencyjność Niemiec i Japonii osłabiła wcześniejszą przewagę eksportową Stanów Zjednoczonych.
- Wymiana dolarów na złoto – państwa posiadające duże rezerwy dolarowe zaczęły żądać kruszcu po oficjalnym kursie.
- Presja Francji i innych państw – francuskie władze szczególnie wyraźnie korzystały z prawa do wymiany dolarów na złoto.
W tej sytuacji utrzymanie kursu 35 USD za uncję stawało się coraz trudniejsze. Administracja Nixona mogła próbować podnieść oficjalną cenę złota albo zawiesić wymienialność dolara. Wybrano drugie rozwiązanie. Ogłoszono je jako tymczasowe, lecz do powrotu do wcześniejszych zasad już nie doszło.
Co zmieniło odejście od parytetu złota?
Po 1971 roku dolar przestał mieć formalne powiązanie z określoną ilością złota. W kolejnych latach rozpadły się także pozostałe elementy systemu stałych kursów walutowych. Główne waluty zaczęły funkcjonować przy kursach bardziej elastycznych, których wartość kształtowały między innymi polityka gospodarcza, handel zagraniczny i sytuacja na rynkach finansowych.
Rozpoczęła się era pieniądza fiducjarnego. Jego wartość nie wynika z możliwości wymiany na kruszec, lecz z decyzji państwa, zaufania do emitenta oraz funkcjonowania całej gospodarki. Banki centralne zyskały większą swobodę w ustalaniu stóp procentowych i kształtowaniu podaży pieniądza. Mogły łatwiej reagować na recesje, ale musiały też samodzielnie kontrolować ryzyko inflacji.
Długofalowe skutki tej zmiany obejmowały:
- upowszechnienie płynnych lub bardziej elastycznych kursów walutowych,
- większą swobodę banków centralnych w prowadzeniu polityki monetarnej,
- wzrost znaczenia stóp procentowych i zarządzania podażą pieniądza,
- większe wyzwania związane z inflacją, szczególnie widoczne w latach 70.
15 sierpnia 1971 roku jest więc najważniejszą datą odpowiedzi na pytanie, kiedy zniesiono wymienialność dolara na złoto. Było to formalnie zawieszenie, ale stało się trwałym odejściem od systemu z Bretton Woods. Złoto przestało być fundamentem międzynarodowego systemu walutowego, choć nadal pozostało składnikiem rezerw banków centralnych i aktywem obecnym na rynkach finansowych.
